Chemotherapie
Chemotherapie is een behandeling met geneesmiddelen die cytostatica of celdodende middelen genoemd worden. Het doel van de behandeling is abnormale cellen te vernietigen of de ontwikkeling ervan onder controle te houden.
Chemotherapie wordt bij sommige patiënten gecombineerd met een operatie of met bestralingstherapie. We stellen een behandeling op in functie van het type tumor, de uitbreiding ervan, je leeftijd en de therapieën die je eventueel al onderging. Niet iedereen krijgt dezelfde geneesmiddelen toegediend en de frequentie van toediening verschilt. Je arts zal met je bespreken waarom deze behandeling voor jou de meest geschikte is.
Je huisarts blijft je eerste aanspreekpunt bij medische problemen en wordt regelmatig geïnformeerd over je behandeling. Je huisarts zal ook gevraagd worden om je verder te begeleiden, medicatie voor te schrijven of voor bloedafnames te zorgen.
Het mogelijk dat je naar het Oncologisch dagziekenhuis moet komen voor antistoffen of andere medicatie.
Hoe wordt chemotherapie toegediend?
Aanbevelingen voor patiënt en familie tijdens en na de behandeling
Toediening
Er zijn verschillende manieren om chemotherapie toe te dienen.
De meest gebruikte zijn inname van een tablet of capsule via de mond en toediening in de bloedbaan via een infuus.
Bij een langdurige behandeling, bij pijnlijke of prikkelende cytostatica of als het aanprikken van een ader erg moeilijk is, kan er een aanprikpoort ingeplant worden. Dit systeem wordt onder de huid geplaatst en bestaat uit een aanprikpoort die via een klein slangetje met een bloedvat wordt verbonden. Het plaatsen vereist een kleine ingreep in het dagziekenhuis, maar zal het aanprikken makkelijker maken. Als een aanprikpoort nodig is, zal de arts dit met je bespreken. Deze poort kan zowel vóór als tijdens de therapie worden geplaatst.
Als je tijdens de toediening van de medicatie via de ader of poort abnormale pijn of zwelling vaststelt ter hoogte van de aanprikplaats, dan moet je onmiddellijk een verpleegkundige verwittigen.
Dagindeling
De behandeling met cytostatica wordt meestal met rustperiodes uitgevoerd. Je krijgt een ‘kuur’ van een dag of van enkele dagen en daarna volgt een periode van rust. De arts of verpleegkundige hoe jouw behandeling verloopt.
De meeste patiënten krijgen hun behandeling in het dagziekenhuis en keren dezelfde dag terug naar huis. De arts komt langs elke keer je naar het dagziekenhuis komt.
Als je huisarts nog geen bloed heeft afgenomen, zal de verpleegkundige bloed afnemen tijdens het plaatsen van een infuus. Afhankelijk van deze bloedresultaten beslist de dokter hoeveel medicatie er toegediend mag worden. Het kan ook gebeuren dat de therapie uitgesteld wordt.
De cytostatica worden klaargemaakt in de Ziekenhuisapotheek onder speciale, veilige en steriele omstandigheden en duurt wat langer dan het klaarmaken van gewone medicatie.
Als de therapie over verschillende dagen moet toegediend worden of als het onmogelijk is om je te verplaatsen, kan je in het ziekenhuis opgenomen worden.
Duur van de behandeling
Het aantal cycli, de duur van elke cyclus en de totale duur van elke behandeling hangt af van de aard van de ziekte, de werking van de medicatie en van het bereikte resultaat. Om dit te kunnen beoordelen, worden er door je arts regelmatig bijkomende onderzoeken voorgeschreven.
Vakantie
Het is niet altijd mogelijk om je behandeling aan te passen aan je vakantie. Als je van plan bent op vakantie te gaan, overleg dan eerst met de arts voor je definitieve regelingen te treffen.
Verwittig je arts wanneer je vakantie al vastgelegd is. Soms kan je behandeling aangepast worden.
Andere of nieuwe medicatie
Neem je medicatie en vitaminesupplementen mee naar de consultatie met je arts. Sommige medicamenten of natuurproducten kunnen de werking van cytostatica beïnvloeden. Het is soms nodig om deze medicijnen te vervangen door andere.
Verwittig altijd je arts als je een van de volgende geneesmiddelen gebruikt:
- Ontstekingsremmende of pijnstillende medicatie
- Bloedverdunners of aspirine en varianten
- Vitamine A en derivaten
- Bactrim, Eusaprim en varianten
- Zyloric en varianten
- Producten die Sint-Janskruid bevatten
Vertel ook of je regelmatig alcohol drinkt. Alcohol kan de werking van sommige medicatie beïnvloeden.
Vertel aan elke arts die je nieuwe medicatie wil voorschrijven dat je met cytostatica wordt behandeld. Breng ook je tandarts en pedicure op de hoogte. Met vragen kan je terecht bij je arts.
Voedingsadvies
Een gevarieerde, evenwichtige voeding is zeer belangrijk tijdens een chemotherapiebehandeling. Er zullen dagen zijn dat je niet zoveel kunt eten als je zou moeten. Als je weinig eetlust hebt, probeer dan meerdere kleine maaltijden per dag te eten. Profiteer van de dagen waarop je een goede eetlust hebt om de verloren maaltijden in te halen. Begin niet aan een vermageringsdieet.
Speciale voeding is niet nodig als je voldoende eiwitten, vitaminen en mineralen eet. Kies dagelijks voedingsmiddelen uit deze categorieën:
- Fruit en groenten
- Gevogelte, vis en vlees
- Graangewassen en brood
- Zuivelproducten
Het is mogelijk dat je voedingsgewoonten veranderen. Als je niet in staat bent om normale hoeveelheden te eten, kies dan voor uiterst voedzame voedingsmiddelen. Drink voedzame drankjes zoals milkshake en fruitsappen of neem een tussendoortje zoals een droge koek, pudding of yoghurt.
Tijdens de therapie kan eten anders beginnen smaken. Als dat gebeurt, ga dan op zoek naar een andere bereidingswijze voor je voeding. Marineer je vlees of maak er een lekker sausje bij. Sommige personen eten nu liever koud vlees en anderen vervangen hun metalen bestek door plastic exemplaren om de metaalsmaak te vermijden.
Wanneer je problemen hebt met je voeding, kun je dit bespreken met de verpleegkundige of je arts. Zij kunnen je doorverwijzen naar een diëtist die je aangepast voedingsadvies kan geven.
Zorg ervoor dat je rond de periode van de chemotherapie 1,5 liter extra drinkt om een vlotte uitscheiding van afbraakproducten van cytostatica te bekomen. Water, appelsap, lichte thee, klare bouillon, ijs en soep zijn goede dranken.
Als je bij de start van je behandeling bepaalde producten niet mag eten, zal je arts je daarover inlichten.
Voedingstips
- Eet verschillende kleine maaltijden gespreid over de dag om het gevoel van een overvolle maag te vermijden.
- Drink niet of weinig voor of tijdens de maaltijd om te vermijden dat je maag zich met vloeistof vult.
- Eet je maaltijden op kamertemperatuur in plaats van heel warm of ijskoud.
- Voor je bruisende drank drinkt, moet je het koolzuur laten ontsnappen.
- Eet rustig en neem je tijd. Kauw goed zodat kleine hoeveelheden tegelijk in je maag terechtkomen.
- Eet droge snacks zoals beschuiten. Ze brengen je ontregelde maag tot rust.
- Vermijd te grote maaltijden juist voor een behandeling.
- Vermijd geuren die je storen zoals sigarettenrook, parfums of bepaalde voedingsmiddelen.
- Als etensgeuren je misselijk maken, blijf dan zo ver mogelijk uit de buurt van de keuken wanneer de maaltijd bereid wordt.
- Ga even rustig achteruit zitten na de maaltijd.
- Houd je mond en tandvlees proper om infecties te voorkomen. Laat je tandproblemen op voorhand behandelen.
- Plan je maaltijd in functie van je misselijkheid. Dwing jezelf niet om te eten omdat het etenstijd is.
- Drink regelmatig.
Psychosociale begeleiding
Horen dat je kanker hebt, is een ingrijpende gebeurtenis. Heel wat gevoelens zoals angst, ongeloof, verdriet, onzekerheid en kwaadheid komen naar boven.
Het nieuws van je diagnose en behandeling heeft ook een impact op je familie, kennissen en vrienden. Hoe ga je, samen met de mensen die je nabij zijn, om met de vragen en gevoelens die daarbij komen kijken?
Sociale dienst
Aarzel niet om contact op te nemen bij vragen rond verplaatsingsvergoeding, haarprothese, sociale voorzieningen, thuishulp, verzorgingsmateriaal en tegemoetkomingen enz.
Een aantal voorbeelden van vragen waarbij de Sociale dienst kan helpen:
- Heb ik recht op tussenkomst wanneer ik met eigen vervoer naar de chemotherapie kom?
- Ik heb veel kosten door mijn ziekte. Waar kan ik terecht om een tegemoetkoming aan te vragen?
- Hoe zal mijn omgeving reageren op mijn ziekte? Met wie kan ik erover praten?
- Ik kan door mijn therapie mijn huishoudelijke taken niet meer uitvoeren. Waar kan ik terecht voor hulp?
- Heb ik recht op sociale voorzieningen? Heb ik recht op een invaliditeitsuitkering?
- Hoe zit het met mijn hospitalisatieverzekering?
De Sociale dienst kan je in de wirwar van bestaande instellingen en tegemoetkomingen wegwijs helpen. Ook gewoon even praten als het op bepaalde dagen moeilijk te dragen is, kan verlichting brengen.
Contact
050 36 58 22
Route D 075 - Gelijkvloers
Psychologische begeleiding
Psychologen maken ook deel uit van het oncologisch supportteam. Zij begeleiden je tijdens en na je ziekteproces. Ze bieden jou en je omgeving de mogelijkheid te praten om over problemen die je ervaart en je een aantal steunpunten aanbieden.
Je kunt één of meerdere gesprekken hebben waarbij jij en je omgeving jullie verhaal kunnen doen. Jouw beleving van de ziekte of andere problemen bespreekbaar maken, kan een zekere spanning wegnemen en voorkomen dat je het onmogelijk lijkt om het leven voor jou draaglijk te maken. Soms zijn bepaalde onderwerpen makkelijker bespreekbaar met iemand die niet te dicht bij je staat.
Ze kunnen je bijstaan met ondersteunende gesprekken maar ook met praktisch advies over hoe je met bepaalde zaken kunt omgaan. Ze helpen je om te gaan met goedbedoelde maar ongepaste opmerkingen van anderen en hoe je je kinderen kunt betrekken in het ziekteproces.
Ze geven relaxatieoefeningen en leren je ontspanningsoefeningen aan om thuis toe te passen wanneer je spanning voelt.
De begeleiding beperkt zich niet tot deze voorbeelden. De psychologen stemmen de ondersteuning af op jouw situatie en behoeften.
Omdat het logisch is dat je psychosociale problemen ervaart als je kanker hebt, bieden we deze diensten spontaan aan. Bij de start van je behandeling komt een medewerker van de Sociale dienst en een psycholoog bij je langs voor een kennismakingsgesprek. Dit is een gratis en vrijblijvend aanbod en je bent niet verplicht hierop in te gaan.
Je verplaatsingen
Bespreek met je dokter welke vervoerswijze voor jou het meest aangewezen is. In het algemeen is het niet aangewezen dat je zelf een wagen bestuurt.
Sommige ziekenfondsen hebben voordelige regelingen voor het vervoer van hun leden. Meer informatie kun je bij je ziekenfonds of de sociale dienst van het ziekenhuis krijgen.
Er is een wettelijke terugbetaling van verplaatsingskosten voorzien vanuit de verplichte ziekteverzekering, ongeacht je ziekenfonds. Na enkele behandelingen krijg je een vervoersattest dat je bij je ziekenfonds kunt inleveren voor eventuele terugbetaling.
Wanneer je arts verwittigen?
- Je vertoont tekenen van infectie zoals koorts, keelpijn of een branderig gevoel bij het plassen.
- Je moet braken langer dan 1 dag nadat je medicatie werd toegediend.
- Je hebt diarree die al langer dan 2 dagen duurt.
- Je hebt al meer dan twee dagen geen ontlasting.
- Je hebt koorts boven de 38°C en/of koude rillingen.
- Je bent kortademig.
- Je hebt pijn in je mond of keel en kunt moeilijk en pijnlijk slikken.
- Je hebt wondjes die langer dan een kwartier bloeden.
- Je hebt plotselinge huiduitslag.
- Je hebt blauwe plekken zonder dat je je hebt gestoten of bent gevallen, of bloedverlies zonder verwonding.
- Je bent opgenomen in het ziekenhuis voor welke reden dan ook.
- Bij elk ander verschijnsel waarvan je denkt dat het belangrijk kan zijn.
Aarzel nooit om een van ons op te bellen.
Mogelijke bijwerkingen
Chemotherapie beïnvloedt niet alleen abnormale cellen maar kan ook gezonde cellen beschadigen. Vooral de bloedcellen, de slijmvliezen van de mond en het maag- en darmstelsel en de haarwortels kunnen er gevoelig voor zijn.
Veel nevenwerkingen zijn dan ook het gevolg van de chemotherapie en niet van je ziekte.
Sommige personen hebben veel last van bijwerkingen, terwijl anderen er bijna niets van merken. De ernst van de bijwerkingen heeft niets te maken met het resultaat van de behandeling. Als er geen nevenwerkingen zijn, betekent dat niet dat de medicatie niet werkt, en als er wel nevenwerkingen zijn, wil dat niet zeggen dat ze wel werkt. De nevenwerkingen zijn meestal van voorbijgaande aard en verdwijnen als de behandeling stopt.
Verwittig je huisarts, de verpleegkundige of je specialist als je veel last hebt van bijwerkingen: heel vaak is aangepaste hulp mogelijk. Laat je niet beïnvloeden door verhalen van andere mensen. Iedereen reageert verschillend op chemotherapie.
Invloed op de algemene gesteldheid
Personen die met cytostatica worden behandeld, voelen zich vaak moe en lusteloos. Soms zijn ze prikkelbaar, voelen ze zich moedeloos of uitgesloten door hun omgeving. Bij sommige personen neemt de seksuele belangstelling af.
Het is belangrijk dat familie en kennissen weten dat je door je behandeling soms moeilijke periodes doormaakt. Vaak heb je meer behoefte aan rust dan vroeger. Bouw dan ook regelmatig rustpauzes in. Als je dat wilt, kun je doorgaan met werken of met je hobby’s.
Invloed op beenmerg
Bloedcellen worden aangemaakt in het beenmerg. Witte bloedcellen beschermen ons tegen infectie, rode bloedcellen vervoeren zuurstof en bloedplaatjes zorgen voor de bloedstolling.
Al deze cellen zijn zeer gevoelig voor cytostatica en zullen in aantal verminderen:
Witte bloedcellen
Een vermindering van de witte bloedcellen verhoogt de gevoeligheid voor infecties. Vermijd daarom contact met mensen die een besmettelijke ziekte hebben of die verkouden zijn. Elke infectie vereist directe deskundige verzorging: raadpleeg daarom bij symptomen zoals koorts, keelpijn, branderig gevoel bij het plassen, diarree of een ooginfectie direct je dokter.
Rode bloedcellen
Bij een vermindering van rode bloedcellen voel je je moe en zie je bleek. In dat geval doe je er best aan rust te nemen. Soms kan een transfusie of toediening van EPO nodig zijn.
Bloedplaatjes
Een vermindering van de bloedplaatjes geeft soms kleine paarse vlekjes in de huid. Je krijgt gemakkelijker blauwe plekken en wondjes blijven langer bloeden. Wees daarom extra voorzichtig en probeer verwondingen te vermijden. Als je toch een wondje krijgt dat bloedt, druk het dan een tijdje stevig dicht.
Om de samenstelling van je bloed te weten, nemen we vóór elke behandeling een bloedafname. Wanneer je bloed zich nog niet voldoende hersteld heeft, kunnen we verschillende acties nemen.
Soms is een bloedtransfusie nodig, moet de hoeveelheid cytostatica worden verminderd of moet de behandeling met 1 à 2 weken worden uitgesteld. Bij de types behandeling waar geen dosisvermindering of uitstel toegelaten is, wordt een groeifactor toegediend. Dat is een geneesmiddel dat de aanmaak van witte bloedcellen stimuleert. Een bloedtransfusie wordt meer en meer vervangen door toediening van EPO.
Invloed op het spijsverteringsstelsel
Veel personen voelen zich tijdens de behandeling misselijk of moeten braken. Dit komt niet voor bij elke behandeling. Om je te helpen, kan je arts je een middel voorschrijven dat misselijkheid tegengaat zoals Emend, Kytril, Zofran of Litican … Sommige middelen kunnen wel ernstige constipatie veroorzaken.
Probeer uitgebreide maaltijden te vermijden en vaker kleine maaltijden te gebruiken.
Sommige personen kunnen last krijgen van zweertjes in de mond of aan de mondhoeken. In dit geval kan dit nuttig zijn:
- 6 keer per dag je mond spoelen met een kamille-oplossing of chloorhexidine zoals Perio-Aid-oplossing.
- Smeer je lippen in met een vette zalf zoals boorvaseline.
- Poets je tanden en tandprothese grondig met een zachte tandenborstel en ontsmettende tandpasta
zoals Elgyfluor.
Smaak- en reukveranderingen komen regelmatig voor. Soms treedt diarree of constipatie op. Overleg met de arts is dan nodig. Die kan zo nodig een geneesmiddel voorschrijven.
Invloed op het haar
Het is mogelijk dat de chemotherapie gedeeltelijke of volledige haaruitval veroorzaakt. Dit is vaak tijdelijk, en het haar zal bij de meeste mensen teruggroeien als de behandeling stopgezet wordt, soms zelfs vroeger.
Als je een pruik of mutsje wilt kopen, kun je terecht bij de arts of verpleegkundige voor meer info over de aankoop en een attest voor terugbetaling van je ziekenfonds.
Bij sommige therapieën kan afkoeling van de hoofdhuid met de Paxman-cooler het haarverlies beperken.
Een klinisch schoonheidsspecialiste staat klaar om jou te helpen.
Invloed op de huid
Sommige medicatie kan de huid verkleuren. Deze verkleuringen hebben geen betekenis.
Bij gebruik van een het cytostaticum Taxotere zijn er regelmatig huid- en nagelafwijkingen. Toon dit aan een verpleegkundige als je dit hebt.
Huiduitslag en een tintelend gevoel in vingertoppen en tenen moeten gemeld worden aan de dokter.
We raden af om te zonnebaden tijdens bepaalde behandelingen.
De geneesmiddelen Xeloda en Caelyx veroorzaken roodheid en pijn aan handpalmen en voetzolen.
Invloed op vruchtbaarheid
De behandeling kan een invloed hebben op de vruchtbaarheid:
- Bij vrouwen kunnen de menstruaties onregelmatig worden of zelfs stoppen.
- Bij mannen kan het aantal zaadcellen in het sperma afnemen.
Het is erg belangrijk tijdens de behandeling en een tijdlang erna een zwangerschap te voorkomen: informeer bij de dokter hoelang dit nodig is.
Bij sommige behandelingen is de onvruchtbaarheid tijdelijk, in andere gevallen definitief. Bespreek dit met je arts. Er kunnen eventueel eicellen of zaadcellen gepreserveerd worden, met het oog op latere fertilisatie.
Aanbevelingen voor patiënt en familie tijdens en na de behandeling
Je bent gestart met chemotherapie. Dat betekent dat jij en je familie tijdens en na je behandeling rekening moeten houden met enkele voorzorgsmaatregelen. Deze zijn belangrijk om gezondheidsrisico’s te vermijden.
Vanaf de start van de chemotherapie tot zeven dagen na de toediening van de chemotherapie moet je rekening houden met onderstaande richtlijnen. Indien een thuisverpleegkundige die dagen bij je langskomt, is het belangrijk om deze informatie ook aan die persoon door te geven.
Richtlijnen voor de omgeving
- Vermijd rechtstreeks contact met braaksel, urine, stoelgang en cytostatica.
- Familieleden die zwanger zijn of borstvoeding geven, moeten extra maatregelen te nemen om contact met cytostatica te vermijden.
- Gebruik als patiënt indien mogelijk een persoonlijk toilet.
- Mannelijke patiënten plassen steeds zittend.
- Spoel het toilet tweemaal door met gesloten deksel.
- Gebruik wegwerphandschoenen en absorberend wegwerpmateriaal wanneer je braaksel, urine, stoelgang en cytostatica zou moeten opruimen.
- Bij risico op incontinentie: gebruik voldoende wegwerpincontinentiemateriaal.
- Gebruik wegwerphandschoenen bij de verdeling en toediening van medicatie via de mond.
- Neem de medicatie volledig in met voldoende water (1 glas water per inname).
- Houd wegwerptissues en een plastic zak bij de hand indien je moet braken.
- Gebruik wegwerphandschoenen bij het aanbrengen van cytostaticazalf of crème en bij het verwijderen van bevuilde onderleggers en verbanden.
- Verzamel alle gebruikte materialen in een plastic vuilniszak en knoop deze goed dicht.
- Was linnen dat bevuild is geraakt met braaksel, urine, stoelgang of cytostatica afzonderlijk.
- Spoel je kledij en linnen zo snel mogelijk met een koud spoelprogramma en was het vervolgens zoals je gewend bent.
- Als je de kledij onmiddellijk in de wasmachine kunt stoppen, bewaar die dan in een goed afgesloten plastic zak.
Re-Vita
Re-Vita is een beweegprogramma en ondersteunend traject voor (ex-)kankerpatiënten. Het werd ontwikkeld in samenwerking met de dienst Fysische geneeskunde - Reumatologie - Revalidatie - Sportgeneeskunde en de Vlaamse Liga tegen Kanker.
De bedoeling van dit programma is om je kracht, uithouding en conditie te verhogen. Daardoor wordt je vermoeidheid minder en kan je dagelijkse activiteiten beter aanpakken. Bijeenkomsten met lotgenoten tijdens infomomenten geven je een psychologische boost.
Meer over Re-Vita
